https://vimeo.com/83935246
1.2 Αντιλήψεις για τη Συμμετρία
Η ελληνική λέξη συμμετρία χρησιμοποιείται στην καθημερινή ζωή με δύο σημασίες.
Η πρώτη από αυτές συνδέεται με την ομορφιά, την κανονικότητα μιας
μορφής ή ενός αντικειμένου, την ευχάριστη αναλογία μερών ενός συνόλου,
την αρμονική διάταξη ή την περιοδική επανάληψη συγκεκριμένων
χαρακτηριστικών. Υπό αυτή τη σημασία η λέξη συμμετρία δεν περιορίζεται
μόνο σε αντικείμενα στο χώρο αλλά περιγράφει κάτι πιο αφηρημένο που έχει
να κάνει με την
τάξη, την
ομορφιά, την
αρμονία και την
τελειότητα.
Η δεύτερη χρήση του όρου συμμετρία είναι αυστηρά μαθηματική ή
γεωμετρική και σε αντίθεση με την πρώτη είναι μια απόλυτα ακριβής
έννοια. Περιγράφει την αμοιβαία σχέση μεγέθους και θέσης των μερών μιας
οντότητας. Αναφέρεται στον τρόπο διάταξης των στοιχείων ενός συνόλου,
που του επιτρέπει να διαιρείται σε δύο μέρη ακριβώς όμοια σε μέγεθος και
σε σχήμα, τα οποία βρίσκονται σε αντιστοιχία ως προς το σημείο, τη
γραμμή, τον άξονα ή το επίπεδο της διαίρεσης.
Εικόνα 1.1α
Ο Κανών
του
Πολυκλείτου
Κατά την κλασσική αρχαιότητα οι Έλληνες γλύπτες και αρχιτέκτονες χρησιμοποιούσαν αυτούσιο τον όρο ¨
συμμετρία¨
και τον συνέδεαν με την ομορφιά και την αρμονία. Οι Έλληνες,
αντιλαμβάνονταν τη συμμετρία όχι μόνο ως μια γεωμετρική ιδιότητα, αλλά
και ως κάτι
ανάλογο,
ισόμετρο> και
αρμονικό
σε ένα αντικείμενο, ως μια μέθοδο συντονισμού των επιμέρους "μερών" και
ένα νόμο για την ένταξή τους σε ένα ενιαίο σύνολο, στο "όλον".
Ο πρώτος που γνωρίζουμε να αναφέρει τη συμμετρία ως έννοια η
οποία έχει μαθηματικό υπόστρωμα, είναι ο φημισμένος γλύπτης Πολύκλειτος
(5ος αιώνας π.Χ.). Συγκεκριμένα, του αποδίδεται η φράση: "η χρήση πάρα
πολλών αριθμών σχεδόν πάντα θα προκαλούσε ακρίβεια στην γλυπτική". Το
δημιούργημα του ο "Δορυφόρος", ένα άγαλμα του 5ου αιώνα π.Χ. στο οποίο
παρίσταται αθλητής να φέρει δόρυ είναι γνωστό και ως "Κανών", γιατί είχε
τέλειες αναλογίες και χρησιμοποιούνταν ως παράδειγμα από άλλους
γλύπτες.
Εικόνα 1.2β
Πυθαγόρας
Ο Πυθαγόρας αναζήτησε την πηγή της αρμονίας, της ομορφιάς και της
μουσικής σε μια εποχή που η επιστήμη δεν είχε διαχωριστεί από την ηθική
και τη θρησκεία, θεμελιώνοντας έτσι την ίδια τη φιλοσοφία. Οι
Πυθαγόρειοι, οι οπαδοί της φιλοσοφικής του σχολής, πρωτοιδρύθηκε στον
Κρότωνα της Ιταλίας το 525 π.Χ., πίστευαν ότι ο κόσμος στηριζόταν σε
δέκα βασικές αρχές, που διατάσσονταν σε µία συστοιχία ζευγών αντιθέτων:
πέρας και άπειρον, περιττόν και άρτιον, ένα και πλήθος, δεξιόν και
αριστερόν, άρρεν και θήλυ, ηρεμούν και κινούμενο, ευθύ και καμπύλον, φως
και σκότος, αγαθόν και κακόν, τετράγωνον και ετερόμηκες. Στη συστοιχία
αυτή εμπεριέχεται η αντιστοιχία του ¨δεξιού¨ με το ¨αριστερό¨ ανάμεσα σε
ένα αντικείμενο και στο κατοπτρικό του είδωλο.
Οι Πυθαγόρειοι, επίσης θεωρούσαν ότι ο κύκλος στο επίπεδο και η σφαίρα
στο χώρο είναι τα τελειότερα γεωμετρικά σχήματα, ακριβώς λόγω των
συμμετριών τους.
Εικόνα 1.2γ
Πλάτων
O Πλάτων στο διάλογο του ¨Τίμαιος¨ θεωρεί ότι «το σώμα του κόσμου
δημιουργήθηκε από τέσσερα στοιχεία που συνδέονται με δεσμούς
γεωμετρικής αναλογίας». Συσχετίζει τα τέσσερα βασικά στοιχεία της φύσης
με τέσσερα κανονικά πολύεδρα, δηλαδή το πυρ με το τετράεδρο, τη γη με
τον κύβο, τον αέρα με το οκτάεδρο και το ύδωρ με το εικοσάεδρο. Στο
δωδεκάεδρο βλέπει, την εικόνα ολόκληρου του Σύμπαντος. Τα στερεά αυτά
ονομάζονται κανονικά στερεά. Ειδικά για το δωδεκάεδρο ο Πλάτων αναφέρει:
Υπάρχει και μία πέμπτη μορφή συνδυασμού των αρχικών τριγώνων – το
δωδεκάεδρο. Αυτή τη μορφή την επεφύλαξε ο Θεός για ολόκληρο το Σύμπαν
για να το διαμορφώσει κατά τρόπο καλλιτεχνικό.
Εικόνα 1.2δ
Λεύκιππος (αριστερά)
Δημόκριτος (δεξιά)
Οι Aτομικοί φιλόσοφοι, Λεύκιππος και ο Δημόκριτος υποστηρίζουν
ότι τα στοιχεία δημιουργίας του κόσμου είναι τα άτομα και το κενό,
αποκαλώντας τα αντίστοιχα ¨ον¨ και ¨μη ον¨. Αυτά τα δύο μαζί είναι οι
υλικές αιτίες όλων των πραγμάτων. Τα άτομα είναι αριθμητικά άπειρα και
έχουν φύση υλική και διαφοροποιούνται κατά το ρυσμόν (σχήμα), κατά τη
διαθιγήν (την τάξη) και κατά την τροπήν (θέση). Σύμφωνα με αυτούς τα ¨τα
δομικά συστατικά του σύμπαντος, μπορούν να έχουν αναρίθμητες
συμμετρικές μορφές (σφαιρικό σχήμα, πυραμίδα, κ.λ.π.) ή μπορεί να έχουν
μη κανονικό σχήμα.
Εικόνα 1.2ε
Αριστοτέλης (αριστερά)
Γαληνός (δεξιά)
Ο Αριστοτέλης [384-322 π.Χ.] έδωσε σφαιρικό σχήμα στα ουράνια
σώματα γιατί οτιδήποτε άλλο θα μείωνε την τελειότητά τους. Αναφορά στην
έννοια της συμμετρίας συναντάμε επίσης στα"Ηθικά Νικομάχεια" του
Αριστοτέλη ως το "
μέσο μέτρον", το σκοπό για τον οποίο θα πρέπει ο ενάρετος να αγωνίζεται με τις πράξεις του.
Για το ίδιο θέμα, ο Γαληνός της Περγάμου (129 - 216 μ.Χ.), στο βιβλίο του Περί Κράσεων γράφει: "
...σύμμετρον όπερ εκατέρου των άκρων απέχει", δηλαδή την κατάσταση του νου που ισαπέχει από τα άκρα.
Είναι φανερό επομένως ότι από την αρχαιότητα, η συμμετρία
αποτελεί αντικείμενο μελέτης και διδασκαλίας της φιλοσοφίας, των φυσικών
επιστημών και των μαθηματικών. Το παράδοξο είναι ότι κατά την εμβάθυνση
στην επιστημονική σημασία της συμμετρίας αποκαλύπτεται ότι τα
μαθηματικά που υπεισέρχονται σε αυτή έχουν την ομορφιά και την
καλαισθησία που περιγράφεται στην πρώτη σημασία της συμμετρίας.
Μοριακή Συμμετρία και Θεωρία Ομάδων
2012 Σιγάλας Μιχάλης, Λεμονιά Αντώνογλου, Νικόλας Χαριστός
1.3 Η συμμετρία στη φύση
Η συμμετρία απαντάται στη φύση σχεδόν στο σύνολο των ζωντανών οργανισμών.
Εικόνα 1.3α
Μορφές τέχνης στη φύση,
Ernst Haeckel
O σπουδαίος γερμανός βιολόγος Ernst Haeckel(1834-1919)
αμφισβητήθηκε από πολλούς για τις εικόνες που ζωγράφιζε για να
υποστηρίξει τις θεωρίες του. O Haeckel, στην πενταετία από το 1899 ως
το 1904, δημοσίευσε μια σειρά εικόνων εκπληκτικής ομορφιάς προκειμένου
να καταδείξει τη συμμετρία των μορφών που απαντώνται στη φύση.
Αντικείμενα της καλλιτεχνικής του δραστηριότητας με τίτλο Kunstformen
der Natur (Μορφές τέχνης στη φύση) έγιναν φυτά, ζώα και θαλάσσιοι
μικροοργανισμοί.
Στη βιολογία τα ζώα και τα φυτά διακρίνονται με βάση ένα σύστημα
που εμπεριέχει τη συμμετρία. Σύμφωνα με αυτό ορίζονται
τέσσερεις τύποι συμμετρίας:
(α) Ακτινωτή ή ακτινική συμμετρία (
Σχήμα 1.3β).
Διαθέτει πολλά επίπεδα συμμετρίας που διέρχονται από έναν κοινό
κατακόρυφο άξονα στη συμμετρία αυτή ανήκουν μέδουσες, αστερίες κ.α.
(β) Αμφίπλευρη συμμετρία (
Σχήμα 1.3β).
Χαρακτηρίζεται από την ύπαρξη ενός μόνου επιπέδου συμμετρίας, το οποίο
διέρχεται από τον επιμήκη άξονα του σώματος και το χωρίζει σε δύο
συμμετρικά ήμισυ. Στη συμμετρία αυτή ανήκουν τα θηλαστικά ανάμεσα σε
αυτά και ο άνθρωπος, τα πτηνά και τα ψάρια.
(γ)Σειριακή συμμετρία (
Σχήμα 1.3β) όπως αυτή των σκωλήκων.
(δ) Ασυμμετρία (
Σχήμα 1.3β). Σε αυτό
το είδος απουσιάζει οπουδήποτε επίπεδο συμμετρίας. Χαρακτηριστική είναι η
ασυμμετρία των μονοκύτταρων πρωτόζωων paramecium.
Στο ανόργανο βασίλειο κλασσικό παράδειγμα συμμετρίας, αποτελούν οι κρύσταλλοι του νερού στις νιφάδες του χιονιού (
Σχήμα 1.3γ).
Η νιφάδα του χιονιού έχει «περιστροφική συμμετρία»: Αν την
περιστρέψουμε γύρω από οποιονδήποτε άξονα που περνά από το κέντρο της
κατά 60 μοίρες (το ένα έκτο του κύκλου), τότε θα μείνει αναλλοίωτη.
1.4 Η συμμετρία στην τέχνη και στην τεχνική
Η συμμετρία κατέχει κεντρικό ρόλο στην αρχιτεκτονική. Από την
αρχαιότητα οι αρχιτέκτονεςκατασκεύαζαν τα κτήρια έτσι ώστε το μάτι του
παρατηρητή ναδιατρέχει την επιφάνεια ή τον όγκο τους και ανακαλύπτοντας
εύκολα τις κατάλληλες πορείες από τη μια άκρη στην άλλη να επιστρέφει
στο κέντρο της ισορροπίας τους.
Εικόνα 1.4α
Απο αριστερά προς τα δεξιά:Θέατρο της Αρχαίας Επιδαύρου -
Παρθενώνας, Αθήνα -
Βασιλική του Αγίου Πέτρου, Βατικανό
Το Θέατρο της
Αρχαίας Επιδαύρου (
Εικόνα 1.4α), ένα μνημείο ομορφιάς και συμμετρίας, συνιστά έργο τελειοποίησης της τεχνικής κατασκευής θεάτρων των αρχαίων Ελλήνων.
Ο Παρθενών (
Εικόνα 1.4α), το αρχιτεκτονικό και
καλλιτεχνικό αριστούργημα της ελληνικής κλασσικής περιόδου πέρα από την
λαμπρότητα που εκπέμπει, ακόμη και στην κατάσταση όπου βρίσκεται
σήμερα, μαγνητίζει τους μελετητές όλου του κόσμου με τις πρωτοποριακές
για την εποχή εκείνη, αρχιτεκτονικές του ιδιαιτερότητες: Το βασικό
χαρακτηριστικό του ναού είναι η oρθογώνια κάτοψη με επιμήκεις αναλογίες
και η απόλυτη συμμετρία εκατέρωθεν του κεντρικού άξονα του κτιρίου.
Στην αρχιτεκτονική της αναγέννησης παρατηρούνται έντονες
επιρροές από την κλασική αρχιτεκτονική. Ο Bramante ήταν ο δημιουργός
και ο μεγαλύτερος εκφραστής του ύφους της Ακμής της αναγέννησης στην
αρχιτεκτονική. Σχεδίασε την βασιλική του Αγίου Πέτρου (
Εικόνα 1.4α)στο
Βατικανό (1506), αναζητούσε με πάθος μια τέλεια συμμετρία και
ευρυθμία, έχοντας αφομοιώσει δημιουργικά τις ιδέες και τις αρχές της
κλασικής αρχιτεκτονικής.
Εικόνα 1.4β
Ταζ Μαχάλ, Ινδία
Μελέτη της μεσαιωνικής ισλαμικής τέχνης έδειξε πως ορισμένες
γεωμετρικές παραστάσεις βασίζονται σε αρχές της συμμετρίας. Στην
ισλαμική τέχνη παραδοσιακά χρησιμοποιούνται συμμετρικά πολυγωνικά
σχέδια με άνθη, εξαιτίας της απαγόρευσηςαπεικόνισης της ανθρώπινης
μορφής,που επαναλαμβάνονται δημιουργώντας μια παράσταση, η οποία μπορεί
να επεκταθεί επ’ άπειρον.
Το Ταζ Μαχάλ (
Εικόνα 1.4β),το αιώνιο μνημείο αγάπης, κοντά
στην πόλη Άγκρα των Ινδιών, είναι ένα από τα σημαντικότερα
αρχιτεκτονικά δημιουργήματα όπου η συμμετρία βρίσκει την απόλυτη
εφαρμογή της.
Εικόνα 1.4γ
Ο μυστικός δείπνος, Leonardo Da Vinci (αριστερά)
Τοιχογραφία, Αγία Σοφία, Κωνσταντινούπολη (δεξιά)
Στη Ζωγραφική ένας ισορροπημένος πίνακας θεωρείται αυτός στον
οποίο συνυπάρχουν αρμονικά ψυχρά και θερμά, φωτεινά και σκοτεινά ή
συμπληρωματικά χρώματα. Η τοποθέτηση των αντικειμένων επίσης είναι
συχνά ισορροπημένη δεξιά ή αριστερά ενός κεντρικού θέματος. Στον πίνακα
του Leonardo da Vinci (
Εικόνα 1.4γ) υπάρχει αρμονία στα χρώματα και οι μαθητές είναι συμμετρικά τοποθετημένοι γύρω απο το κεντρικό θέμα του πίνακα, το Χριστό.
Στο Βυζάντιο αναπτύχθηκε η θρησκευτική ζωγραφική και εικονογραφία, που κυρίως χρησίμευε για τη διακόσμηση των εκκλησιών (
Εικόνα 1.4γ).
Οι καλλιτέχνες εκφράζουν τα θέματά τους με συμμετρική ισορροπία, με
κάποια ακαμψία, με αυστηρότητα και κάποια μεγαλοπρέπεια. Αντλούν τα
θέματά τους από το χριστιανικό βίο.
(
Εικόνα 1.4δ)
Ο άνθρωπος του Βιτρούβιου,
Leonardo da Vinci
Στη Δύση, η ζωγραφική είναι επηρεασμένη από τη βυζαντινή τέχνη. Ο Άνθρωπος του Βιτρούβιου (
Εικόνα 1.4δ)
είναι ένα ακόμα διάσημο έργο του Λεονάρντο ντα Βίντσι (1490).
Απεικονίζει μία γυμνή αντρική φιγούρα σε δύο αλληλεπικαλυπτόμενες θέσεις
με τα μέλη του ανεπτυγμένα και συγχρόνως εγγεγραμμένη σε ένα κύκλο και
ένα τετράγωνο. Το σχέδιο και το κείμενο που το συνόδευε συχνά
ονομάζονται
"Κανόνας των Αναλογιών".
Η αρμονία στη μουσική και η ποίηση με την διάταξη των λέξεων σε
στίχους, το μέτρο και τη ομοιοκαταληξία, όπου υπάρχει, ενσωματώνουν τις
αρχές της συμμετρίας.
Εικόνα 1.4ε
Υφάσματα (αριστερά),
Διακόσμηση (δεξιά)
Στην υφαντουργία παρατηρείται συμμετρικότητα στην ύφανση, στα χρώματα και στα σχέδια (
Εικόνα 1.4ε).
Στα υφαντά με γεωμετρικό διάκοσμο η συμμετρία διέπει όχι μόνο ολόκληρη
την επιφάνεια του υφαντού, αλλά και το καθένα απο τα μοτίβα χωριστά.
Στην επιπλοποιία η συμμετρία αποτελεί έναν από τους κύριους
κανόνες τεχνικής και αισθητικής. Στη διακοσμητική επιτάσσεται σε πολλές
περιπτώσεις τα έπιπλα να τοποθετούνται συμμετρικά στο χώρο, π.χ. οι
καρέκλες γύρω από το τραπέζι (
Εικόνα 1.4ε).
Πολλά βιομηχανικά προϊόντα παρουσιάζουν συμμετρία. Ένα ρουλεμάν,
ένα αυτοκίνητο, ένα σκάφος, ένα αεροπλάνο και πολλά άλλα τεχνολογικά
και βιομηχανικά προϊόντα είναι σχεδιασμένα ακολουθώντας τις αρχές της
συμμετρίας (
Εικόνα 1.4ζ).
Μοριακή Συμμετρία και Θεωρία Ομάδων
2012 Σιγάλας Μιχάλης, Λεμονιά Αντώνογλου, Νικόλας Χαριστός
Εικόνα 1.3.γ Μικροκρύσταλλοι νερού
Μοριακή Συμμετρία και Θεωρία Ομάδων
2012 Σιγάλας Μιχάλης, Λεμονιά Αντώνογλου, Νικόλας Χαριστός
